ગઝલ - - દિનેશ દેસાઈ

ગઝલ
"ઊડવું, ફંગોળવું, બળવું, ઠરી જાવું,
આદમીના હાથમાં ક્યાં છે મરી જાવું? 0

શોક, ભય, ઈચ્છા, અભીપ્સા, વાસના હર પળ,
તે છતા ક્યાં પાલવે એથી ડરી જાવું? 0

નાવ, નાવિક ને હલેસાં, કેટલાં વાનાં?,
છે કઠિન આ ઝાંઝવાનાં જળ તરી જાવું. 0

પારખે ના જે સમયને, ઠોકરો ખાતું,
તાજગી એમાં જ કે ખીલવું-ખરી જાવું. 0

આભ સૌનું પણ અલગ સૌની ક્ષિતિજ એથી,
હોય જે માંડ્યું નસીબે તે ભરી જાવું. 0

બાંધતાં કાંડે છતા બાંધી શક્યું ના કોઈ,
છે સમયનું કામ તો સર્ સર્ સરી જાવું. 0

પાર ગોરંભો કરી ટહુકો જતો એળે,
તો ઉનાળુ સાંજ થઈ અઢળક ઝરી જાવું. 0"
- દિનેશ દેસાઈ.
(ગુજરાત દીપોત્સવી)

એક ગઝલ.............
"એક સાંજે આંખ ફરકી હતી,
ત્યારથી એ સાવ ગળતી હતી.
મોગરાની જેમ મ્હેકી ઊઠી,
છોકરી જાણે ઊઘડતી હતી.
ઝાંઝવાની વાતમાં દમ હશે,
જાતની તો એય હરણી હતી.
રાત આખી રાહ જોતી રહી,
કે ઉદાસી આમ વસમી હતી.
રેશમી સંગાથ પાછો મળે,
કામના એ રોજ કરતી હતી."
-દિનેશ દેસાઈ
("પ્રેમઝરૂખો" સંગ્રહમાંથી)

હેપી ફાધર્સ્ ડે - સુખ અને આનંદ - દિનેશ દેસાઈ

હેપી ફાધર્સ્ ડે - સુખ અને આનંદ - દિનેશ દેસાઈ

         વિખ્યાત બિ્રટિશ નાટ્યકાર-નવલકથાકાર-વાર્તાકાર સમરસેટ માૅમ(૧૮૭૪-૧૯૬૫)કહે છે કે, ‘સુખ એટલે શું? તમે જયારે કોઇ વ્યકિતના ચહેરા ઊપર એકાદ સ્મિત રેલાવી શકો એનો અર્થ તમે એને સુખ આપ્યું, તમે સુખ વહચ્યું, અને આનંદ એટલે શું? તમે જયારે પોતાના તમે જયારે પોતાના ભોગે પણ કોઇ વ્યકિતને ખુશ રાખી શકો, એને ખુશ જોઇ શકો, એનું જ નામ તો આનંદ.’ કેટલી મોટી વાત કરવામાં આવી છે. ખરા અર્થમાં તો સુખ અને આનંદ એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે. તમે કોઇને સુખ આપી શકો, અન્યને સુખી જોઇ શકો, કોઇને સુખી કરી શકો તો એનો તમને કેટલો બધો આનંદ મળતો હોય છે, કેટલો બધો પરિતોષ મળતો હોય છે, એની કલ્પના નહ, અનુભૂતિ કરી જુઓ.
મહાભારતના રચનાકાર મર્હિષ વેદ વ્યાસે તો લખ્યું પણ છે કે, ‘ત્યેન ત્યકતેન ભૂંજીથાઃ’ વહચીને ખાઓ. વહચીને ખાવા જેવો આનંદ બીજો એકે’ય નથી. ભલે આપણા વેદ-ઊપનિષદો આ બધું કહી ગયા હોય, છતા આજનો માનવી શું આ પ્રમાણે વર્તી શકે છે ખરો? વહચીને ખાવાની વાૃત્તિ જાણે ભૂતકાળ બની ગઇ છે. બીજાને સુખી કરવામાં જ પોતાનું સુખ સમાયેલું છે, એ વાત જાણતો હોવા છતા માણસ અન્યને માટે શા માટે ધાૃણાભાવ-વૈરભાવ રાખે છે?

જો કે સુખ અને આનંદની વાત નીકળે ત્યારે હાથી અને પ્રજ્ઞાચક્ષુઓની અંગ્રેજી વાર્તા અનુસાર દરેક વ્યકિતનો અનુભવ અને અભિપ્રાય જુદો-જુદો હોઇ શકે છે. ‘તુંડે-તુંડે મર્તિિભન્નાઃ’ વ્યકિતએ-વ્યકિતએ દરેકનો અભિપ્રાય નોખો પણ હોઇ શકે છે. કોઇને ધર્મમાં સુખ અને આનંદ મળે છે, કોઇને સંબંધોનાં તાણાં-વાણાંમાંથી એ તાૃષ્ટિગુણ મળી રહે છે તો કોઇને સદ્કાર્યોની સુવાસ પ્રસરાવવામાંથી પણ આનંદ અને સુખ મળી રહે છે. એક મા-બાપ તરીકે પૂછવા જેવો સવાલ છે કે, શું આપણે આપણાં સંતાનોને સુખ અને આનંદ આપી શકીએ છીએ? આજની ફાસ્ટ લાઇફમાં તમારાં સંતાન માટે તમે આઇપેડ કે આઇપાૅડ નહ ખરીદી આપો તો ચાલશે પણ એને પ્રેમ, લાગણી, હૂંફ આપો. એને સુખ નામનો પ્રદેશ આપો, એને વાલીપણાંનો નહ પ્રેમના આનંદનો અહેસાસ કરાવો. યું તમે તમારા સંતાનને જ નહ, કોઇ નિકટતમ સ્વજનને પણ કાન આપી શકો છો? શું તમે તમારી નિકટની વ્યકિતને ખભો આપી શકો છો ? એ સવાલનો જવાબ મેળવવા આપણે એક પ્રસંગ જાણવા જેવો છે.
બાર વર્ષની બોલકી છોકરી અને એકાવન વર્ષના આધેડની આ વાત છે. વાત અમેરિકાના કેલિર્ફોિનયા સ્ટૅટની છે. અહના સાન જાૅસ શહેરમાં રહેતી બાર વર્ષની મૅકેલી બ્રાઊન ઘરમાં એકલી હતી ત્યારે કોઇ અજાણી વ્યકિતનો ફોન આવ્યો. ‘સાૅરી, રાૅંગ નંબર.’ એમ કહીને રિસિવર ફોનના ક્રૅડલ ઊપર મૂકી દેવાના બદલે મૅકેલીને તો પેલા અજાણ્યા કાૅલર(વાત કરવાર) સાથે વાતો કરવાની મજા પડી ગઇ. કારણ કે તે સ્કૂલેથી ઘરે આવી ગઇ હોવા છતાં તેના ડેડી મૅથ્યુ બ્રાઊન કે મમ્મી રુથ બ્રાઊન જોબ ઊપરથી હજુ ઘરે પહાચ્યાં નહોતાં. મૅકેલી માટે તો અજાણ્યા કાૅલર સાથે ગપ્પા મારવાં એ માત્ર ટાઇમપાસ ગૅમ હતી. એને તો મજા પડી હતી. મૅકેલી તો જાણે-અજાણે લૅન્ડલાઇન ઊપર સામે છેડેથી વાત કરનાર અજાણ્યા કાૅલરના મેઘાવી અને જાદુઇ અવાજનાં પ્રેમમાં પડી ગઇ.
એકાકીપણાંનો શિકાર મૅકેલીને પેલા પુરુષ સાથે વાત કરવાનું ગમવા માંડ્યું. એટલું જ નહ, તેણે જ ખુદ પેલાને ફોન કરતાં રહેવાનું ઇજન આપ્યું. પેલો પુરુષ તો એક સુંદર ગર્લફ્રેન્ડ મળ્યાના આનંદમાં હતો. એણે તો ફોન ઊપર જ રાૅમેન્ટિક અને શાૃંગારરસસંબંધી વાતો કરીને મૅકેલીને રિઝવવા માંડી. અજાણ્યા કાૅલરને જેમ સુંદર ગર્લફ્રેન્ડ મળ્યાનો આનંદ હતો એમ જ મૅકેલીને પણ જાણે સપનાંનો રાજકુમાર મળી ગયાનો સંતોષ હતો. હવે તો તે પહેલાં કરતાં પણ ખુબ ખુશ રહેવા માંડી. પોતાનાં કપડાંનું, ફેશનનું, દેખાવનું ખાસ ધ્યાન રાખવા માંડી હતી. રોજ મૅક-અપ બાૅક્ષનો પણ ઊપયોગ કરવા લાગી હતી. પરંતુ એનામાં આવેલા આ પ્રકારનાં ફેરફાર સામે તેનાં મા-બાપની નજર કયારેય ન ગઇ. અહ જ ચેતવણીનો અૅલાર્મ-બૅલ વાગવો જોઇતો હતો.

બેઊનો ટેલિફોનિક લવ હવે આગળ વધ્યો હતો. એ હદે કે બેઊ એકમેક વિના જાણે રહી શકે એમ નહોતાં. બે જણનાં એકાન્તમાં સુખ નામના પ્રદેશની ખોજમાં ઘર છોડીને કયાંક ભાગી જવાનું બેઊએ નક્કી કર્યું. પ્રેમ એ હદે પ્રગાઢ થયો હતો કે બેઊ વચ્ચે રહેલો ઉંમરનો તફાવત પણ હવે તો ઓગળી ગયો હતો. પછી શું થયું? શું થાય વળી? બેઊ ઘર છોડીને નાસી છુટ્યાં. મૅકેલીનાં ડેડી મૅથ્યુ બ્રાઊને સાન જાૅસ પોલીસ સમક્ષ ફરિયાદ પણ નાધાવી. શકદાર તરીકે તેઓએ પેલા અજાણ્યા ટેલિ-કાૅલર વિશે પોલીસને વાત પણ કરી. મૅથ્યુ બ્રાઊન અને રુથ બ્રાઊન હવે સમજી ગયાં હતાં કે વાંક તેમનો જ હતો. દીકરી વયમાં પ્રવેશવા આવી છતાં બેઊ નોકરીયાત મા-બાપ મૅકેલી માટે સમય ફાળવી શકતાં નહોતાં. એનાં ઊછેર પાછળ પુરતું ધ્યાન આપી શકતાં નહોતાં. એની વાત સાંભળવા માટે પોતાનાં કાન આપી શકતાં નહોતાં. જો દીકરીને મા-બાપે કાન આપ્યાં હોત તો શકય છે કે મૅકેલીએ પોતાનાં દિલની વાત અને પોતાનાં મનની મુંઝવણ પણ મા-બાપનેે કરી જ હોત. પરંતુ હવે શું થાય? પૂરનાં પાણી માથા પરથી વહી ગયાં હતાં. પછી શું થયું? એ વાત મહત્વની નથી. અગત્યની વાત એટલી જ છે કે તમે સંતાનોને શું આપો છો? સંતાનો મોટાં થઇ જાય ત્યારે તેમની પાસે મા-બાપ જયારે અપેક્ષા રાખે છે એમ સંતાનો શું યુવાન થાય ત્યાં સુધીમાં મા-બાપ પાસે અપેક્ષા ન રાખી શકે કે મા-બાપ તેમને કાન આપે?
શકય હોય તો કાન આપો, સહુને સાંભળો. પછી એ સંતાન હોય કે મા-બાપ, મિત્ર હોય કે સ્નેહી-સ્વજન. કોઇની પણ વાત સાંભળવાથી કહેનારનાં હૃદયનો ભાર અવશ્ય હળવો થાય છે. બની શકે તો કોઇને ખભો આપો. કોઇનું દુઃખ-દર્દ કંઇ કાયમી રહેવાનું નથી. પરંતુ જયારે નજીકની કે ગમતી વ્યકિતને તમે સધિયારો આપો છો, એને માથું મૂકીને ડુમો કાઢવા માટે ખભો આપો છો ત્યારે તમને ખબર નથી કે તમે કેવું જાદુઇ અને અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે.આ કાર્ય જ પ્રાઇસલૅસ છે. એની રુપિયામાં કમત આંકી શકાતી નથી. કારણ કે કાન અને ખભો બજારમાં વેચાતાં મળતાં નથી.

એમ મળવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

એમ મળવાનું હવે ક્યાં થાય છે?
યાર, હળવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

એક સાંજે આમ છૂટા થઇ ગયા
ને ઝગડવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

રાહ જોતો હું કલાકો, યાદ છે
રાહ જોવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

ચાંદની પીધા પછી આ હાલ છે
રોજ પીવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

રાતભર એ ભીંજવી દેતી હતી
જો પલળવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

તાપ એનો એટલો, બાળી મૂકે
બસ, સળગવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

આખરે કાફર હતી એ છોકરી
આંખ લડવાનું હવે ક્યાં થાય છે?

હું જ શોધું છું મને આ શહેરમાં
શોધવાનું મન તને ક્યાં થાય છે?

જવાની ઝિંદાબાદ ઉર્ફે રૂમાની પ્રેમ - દિનેશ દેસાઈ

જવાની ઝિંદાબાદ ઉર્ફે રૂમાની પ્રેમ - દિનેશ દેસાઈ

આદમીની જિંદગીમાં જવાનીદીવાનીનું મહત્ત્વ નોખુંઅનોખું હોય છે. એમાંય જીવનના ૨૫ વર્ષનો આ તબક્કો રોમેન્ટિસિઝમથી ભરપૂર હોય છે. ‘શું તમે કોઈને કદી પ્રેમ કર્યો છે?’ અને ‘તમને પહેલી વાર કોઈના પ્રત્યે પ્રેમ ક્યારે જાગ્યો?’ પ્રેમાનંદ સ્વામીએ ગાયું છે કે, ‘સખી, પ્રેમી જાણે વાત પ્રીતની રે, બીજા જાણે શું એ રીતડી રે...’ ૨૫ વર્ષની ભરજુવાની એટલે જાણે આંબે આવ્યા મોર. મનનું પતંગિયું મનગમતી વ્યક્તિની નજીક રહેવા કેવું ઊડાઊડ કરતું હોય છે એ તો માંહી પડ્યા તે મહાસુખ માણે. એનું વર્ણન તો કઈ રીતે થાય? છતાં કવિતા અભિવ્યક્તિનું એક સબળ માધ્યમ હોઈને કેટલીક પ્રણયકાવ્યકૃતિઓ અહીં માણીએમમળાવીએ.
પ્રેમની સફળતા અને નિષ્ફળતાની ગાથાઓ ફૂલ થકી જેમ પર્ણલતાઓ લચી પડે એ રીતે કવિતામાં લચી પડતી મળી રહે છે. પ્રણયની વાત પણ નિરાળી હોય છે. કારણ વિના જ પ્રિય પાત્રની યાદ આવતાં હોઠો ઉપર સ્મિત આવી જાય અને કારણ વિના જ ઉદાસી આંખોમાં છવાઈ જાય એનું જ નામ પ્રેમ. વાત જ્યારે પહેલી વાર પ્રેમમાં પડવાની આવે ત્યારે મારા પ્રિય ગઝલકાર મનહર મોદીનો આ શેર યાદ આવ્યા વિના ન રહે.
‘દિલ તમોને આપતાં આપી દીધું,
પામતાં પાછું અમે માપી લીધું.
માત્ર એક જ ક્ષણ તમે રાખ્યું છતાં,
ચોતરફથી કેટલું કાપી લીધું ?’
ક્યારેક ક્યારેક પ્રણયમાં જવાનીનો જોશ સામા પાત્રના પ્રતિકૂળ પ્રતિસાદના કારણે સાવ ઠંડો પણ પડી જાય છે. એ અવસ્થાને ‘મરીઝ’ આ રીતે પેશ કરે છે.
‘લેવા ગયો જો પ્રેમ તો વ્યવહાર પણ ગયો,
દર્શનની ઝંખના હતી અણસાર પણ ગયો.
રહેતો હતો કદી કદી ઝુલ્ફોની છાંયમાં,
મારા નસીબમાંથી એ અંધકાર પણ ગયો.’
અહીં અમૃત ‘ઘાયલ’ પણ કેમ ન યાદ આવે? અમૃતથી હોઠ સૌના એંઠા કરી શકું છું એમ કહેતા આ ગઝલકાર એક ગઝલમાં પોતાનો મિજાજ આમ પેશ કરે છે.
‘કારણ વગર પ્રહાર કરે છે, કમાલ કરે છે,
ને પાછાં સારવાર કરે છે, કમાલ કરે છે.
બેઠો છે જાળ પાથરી ‘ઘાયલ’ સ્વયં ઉપર,
ખુદનો જ ખુદ શિકાર કરે છે, કમાલ કરે છે.’

ગુજરાતી કાવ્યબાનીમાં તરોતાજા શબ્દ બનીને એક નામ કાયમ સામે આવે છે, એ છે અંકિત ત્રિવેદી. આ કવિ કાવ્ય ખાતર કાવ્ય કરે છે. પ્રણયનાં ભીનાં સંવેદન અને સ્પંદનોને માસૂમી અને મુલાયમી સાથે લાડ લડાવતા કવિમિત્ર અંકિત એક ગઝલનો મત્લા આ રીતે બાંધીને મહેફિલનો માહોલ પણ બાંધે છે કે,
‘અહીંયાં ફર્યું જે રીતથી ત્યાં પણ ફર્યું હશે,
એકાદ પીછું યાદનું ત્યાં પણ ખર્યું હશે.’
ગુજરાતી કવિતાનો સબળ અને પ્રભાવક અવાજ એટલે સૌમ્ય જોશી. આ કવિએ યુવાનીના મિજાજને પકડીને બરાબર ગઝલમાં ઉતાર્યો છે. એક ગઝલમાં તેઓએ લખ્યું છે કે,
‘એ જ કિસ્સો, એ જ લોકો એ જ અધૂરાં સ્વપ્ન બે,
કેટલી ચીજોથી સાલી જિંદગી ટેવાઈ ગઈ.
આજ મારી કાયમી ભીનાશનું કારણ કહું?
એક નદી મારા સુધી આવી અને ફંટાઈ ગઈ.’
પ્રેમમાં તો રિસામણાં અને મનામણાંની મોસમ ચાલતી હોય છે. આવી જ મોસમને યાદ કરવાનું મન થાય, જ્યારે કૈલાસ પંડિત એક રમતિયાળ અને મસ્તીભરી ગઝલમાં પ્રેમમાં પડેલા યુવાનની વાતને વાચા આપે છે કે જે પોતાની પ્રિયતમાને સંબોધીને કહેતો હોય છે કે,
‘ઘડીમાં રિસાવું, ખરાં છો તમે,
ઘડીમાં મનાવું, ખરાં છો તમે.
ન આવો છો મળવા, ન ઘરમાં રહો છો,
અમારે ક્યાં જાવું, ખરાં છો તમે.’
તો, આ તરફ ગુજરાતી ગઝલમાં પ્રેમની નવી ઊંચાઈને હરદ્વાર ગોસ્વામીએ કંઈક આ રીતે વ્યક્ત કરી છે.
‘આવી ઊંચાઈ ના કદી આવે,
પ્રેમમાં કોઈએ પછાડ્યો છે.
શ્વાસ ફાગણ બનીને ફોરે છે,
રંગ કેવો તમે લગાડ્યો છે.’
છેલ્લે મારી જ એક ગઝલનો શેર કહીને યંગિસ્તાનના યુવાઓની પ્રણયદાસ્તાન પૂરી કરું. સાવ સરળ અને બોલચાલની ભાષામાં લખાયેલી આ વાતનો ભલા કોણ ઇન્કાર કરી શકે?
‘એમ મળવાનું હવે ક્યાં થાય છે?
યાર, હળવાનું હવે ક્યાં થાય છે?
આખરે કાફર હતી એ છોકરી,
આંખ લડવાનું હવે ક્યાં થાય છે?’

ભણતર, ગણતર કે ચણતર ?

અછાંદસ્ કાવ્ય


પંખીઓનો હવે વધી જશે કલશોર,
એમને હવે મળશે થોડી વધારે સ્પેસ.
એમને હવે છોડવી નહીં પડે અધવચ્ચેથી કોઈ ડાળ,
કિશોરવયનાં કલશોરને કોઈ વૃક્ષ આપશે નહીં જાકારો.
સાત કોઠા ભેદ્યા પછી આઠમો કોઠો પણ છે હવે તૈયાર,
ચણતરનો ભાર તો ખૂબ વર્ષોથી વેઠ્યો,
ભણતરનો માર જરા વેઠી લઈએ હવે,
‘ગણતર’ના કારણે મળ્યું છે આખું વિહંગ,
પછી તો આખી જિંદગીની છે નિરાંત.
ઉછીનું પીછું ને ઉછીનાં ટહુકા ક્યાં લગી આમતેમથી ઉઘરાવવા?
પંડે કરીને હવે કલરવ લઈ સામટો,
ઊડતાં રે’શું ને સાથે ગીતો’ય ગાશું,
ફેલાશું નીલગગનમાં ચારેકોર.

અછાંદસ્ કાવ્ય


ગુજરાતના વિહંગમાં શિક્ષણની ક્ષિતિજે એક નવો સૂરજ ઊગી રહ્યો છે ત્યારે,
આ સૂરજ બરાબર તપે, તાવે અને મધ્યાન્હે તપતો જ રહે એનો પહેરો ભરાય તો સારું.
હવે લાગે છે બાળશિક્ષણની ઊજળી છે આવતીકાલ,
અત્યાર સુધી તો ભણતર સામે હતા કેટલાંય સવાલ.
હવે આશા છે ભણતરને પાછી ફૂટશે નવી પાંખો,
આંખોમાં સાચવીને રાખેલાં શમણાંને મળશે આકાર.
કાગળ પર તો વર્ષોથી બનતી રહી છે યોજનાઓ,
અમને ખુદ બનાવવામાં ન આવે એની જોવાતી રાહ.
ચાની કિટલી ઉપર આમ તો ગળાતું હતું સૂકું બાળપણ,
શેરીઓમાં આમતેમ ફંગોળાતું હતું કાલુઘેલું શાણપણ.
મેઘધનુષને આંખોમાં આંજવાનો અમને છે અધિકાર,
ગણતરે આપ્યો છે ભણતરને એક નવો જ આકાર.
ભરપૂર વેઠ્યો છે આમતેમ રઝળીને ભણવા માટેનો વનવાસ,
હવે તો ધાર્યું નિશાન પાર પાડ્યો જ પાર.
પાર્થને કહો ચઢાવે બાણ,
હવે તો ભણવું એ જ કલ્યાણ,
હવે તો ભણવું એ જ કલ્યાણ.