નવલિકાઃ- "મેરા પ્યાર, હુક્કા બાર" - દિનેશ દેસાઈ

   

         સાંજના સાત વાગ્યાના ન્યૂઝની હેડલાઈનથી મિતેશના કાન ઊંચા થઈ ગયા. “શહેરના પૉશ એરિયામાં હુક્કા બાર ઉપર પોલીસના દરોડા, ચાર કપલની અટકાયત.” વિઝ્યુઅલ્સ્ જોયા. બધાના મ્હોં ઢંકાયેલા હતા.

મિતેશ સ્વગતઃ બોલી ઊઠ્યોઃ “આજકાલના છોકરા-છોકરીઓ છાકટા થઈ ગયા છે. સમાજ, ઈમેજ, આબરુની કંઈ જ પડી નથી.”

તેણે પત્નીને બૂમ પાડીને કહ્યું કે “અરે, આ ક્રિષા ક્યાં ગઈ દેખાતી નથી? ઘરમાં ટકતી જ નથી. જ્યારે જુઓ ત્યારે બહાર જ હોય છે. બિલકુલ તારા ઉપર ગઈ છે.”

સોનાલી કિચનમાંથી લિવિંગરૂમમાં આવી અને બોલીઃ “બેબી હવે મોટી થઈ અને કૉલેજમાં ભણે છે. મને કહીને એની ફ્રેન્ડ સાથે બહાર ગઈ છે. હમણાં આવતી જ હશે. અને હા, મને કે મારી બેબુને ટૉન્ટ મારવાના બંધ કરી દો. તમારે કાપડના ધંધામાં મંદી આવી એટલે વહેલા ઘર ભેગા થઈને આમ અમારા બેઉ પર ઉભરા ના ઠાલવો. તમે બાજુવાળી અમિષા સાથે નૈન-મટક્કા કરતા ફરો છો, એવું અમે મા-દીકરી તો નથી કરતા ને?”

મિતેશ અને સોનાલીએ રાતના નવ સુધીમાં તો ક્રિષાએ આપેલા બધા જ કૉન્ટેક્ટ્સ પર મૉબાઈલ કૉલ કરી કરીને પુછી લીધું હતું. ક્રિષાનો મૉબાઈલ તો ક્યારનો સ્વિચ ઑફ્ફ આવતો હતો. તે જેની સાથે ગઈ હતી તેનો મૉબાઈલ પણ બંધ જ આવતો હતો. હવે કોને પુછવું?

રાતના લગભગ દસ વાગી ગયા હતા. ડૉરબેલ વાગ્યો. મિતેશે ફ્લેટનો દરવાજો ખોલ્યો અને જોયું તો સામે પોલીસના યુનિફૉર્મમાં ત્રણ જણા ઉભા હતા.

પોલીસે જ માહિતી આપતા કહ્યું કે “ક્રિષા પટેલ તમારી ડૉટર છે? હુક્કા બારમાં કોઈ છોકરા જોડે અજુગતી હરકતો કરતી પકડાઈ છે. દારુ પણ પીધો હતો અને ટૉબેકો વિથ હુક્કા પણ. અમારે ઘરની તલાશી લેવી પડશે.”

સોનાલીની આંખો સામે સને 2016માં આવેલી મૂવી “લા લા લેન્ડ” ફ્લેશ બેક બનીને આવી ગઈ, જ્યારે તે પાર્થ સાથે આ મૂવી જોવા ગઈ હતી. ઘરે કોઈને જાણ ન થાય એની તેણે ખાસ કાળજી લીધી હતી. જો ક્રિષાના ઉછેરમાં પણ એવી કેર લીધી હોત તો?

એ વખતે મિતેશનો ઠપકો સાંભળવો પડેલો કે “બેબીને બારમાની બૉર્ડની એક્ઝામ છે ને તું આમ બે – ચાર કલાક ઘરની બહાર ફરતી રહે એ ઠીક નથી.”

સોનાલીએ પતિને કાઉન્ટર કરતા ચોપડાવી દીધું હતું કે “ક્રિષાને એની ફ્રેન્ડના ઘરે થિયૉરમની પ્રેકટિસ માટે જવાનું હતું અને હું તારા ફ્રેન્ડ પાર્થની વાઈફને એડમિટ કરી હોવાથી ખબર જોવા ગઈ હતી.”

મૉમ-ડેડના ઝગડાના કારણે ક્રિષા તો ગભરાઈ જ ગઈ હતી. આખરે તેણે મૉમને થેન્કસ્ પણ કહ્યું હતું કે “સારું થયું મૉમ, તેં મને આજે બચાવી લીધી.”

સોનાલીએ “સેમ ટુ યુ, માય બચ્ચા...” કહીને ક્રિષાને ચુમી લીધી હતી.

       જેમ “લા લા લેન્ડ” મૂવીમાં હીરો રેયાન ગોસલિંગ ઝાઝ પિયાનિસ્ટ છે અને હીરોઈન એમા સ્ટૉન તેને દિલ દઈ બેસે છે, એમ મિતેશનો ફ્રેન્ડ પાર્થ ક્લાસિકલ મ્યુઝિશિયન છે અને સોનાલી એને દિલ દઈ બેઠી છે. બેઉ જાણે છે કે પોતે પરણેલાં છે અને પોતાની લાઈફ કોઈ મૂવી નથી. બેઉના ઘરે રહેલી સચ્ચાઈ ગમે ત્યારે પરેશાન કરી મૂકશે.

       પાર્થ મિતેશનો ફેમિલી ફ્રેન્ડ હોવાથી એકમેકના ઘરે આવવા જવાનું બનતું. સોનાલી જો પાર્થ સાથે હળીમળીને વાત કરતી હોય તો મિતેશ માટે શંકા કરવા જેવું કશું નહોતું. મિતેશને ક્લાસિકલ મ્યુઝિક સાંભળવાનો શોખ ખરો. શહેરમાં દર વર્ષે યોજાતા વિન્ટર ક્લાસિકલ મ્યુઝિક વીકની ઑર્ગેનાઈઝિંગ કમિટીમાં પોતે હોવાથી પાર્થ દર વખતે મિતેશને પણ વૉલન્ટિયર તરીકે જૉઈન કરતો. આથી સાતે સાત દિવસ મિતેશ પત્ની સોનાલીને લઈને પ્રૉગ્રામમાં હાજરી આપવા જાય.

રાતના આઠેક વાગ્યાથી મહેફિલ જામે તે છેક વહેલી સવારના ત્રણ કે ચાર વાગી જાય. મિતેશને ઑવર ક્રાઉડમાં સ્વયંસેવકનો બેઝ લટકાવીને ફરવાની મોજ પડતી. બીજી તરફ સોનાલી પ્રાઈવસી મળતાં જ પાર્થ સાથે અંધકારમાં ઓગળી જાય. દર વર્ષનો આ એક ક્રમ બની ગયો હતો. મિતેશ હૉલમાં સોનાલીને જ્યાં બેસાડે ત્યાં આવીને સોનાલી ગોઠવાઈ જાય. આથી મિતેશને જરા સરખો પણ અણસાર આવતો નહિ. એક વાર પાર્થને લઈને તે પોતાના ફ્લેટ પર પહોંચી ગઈ હતી. ઘરમાં એકલી ક્રિષાને પોતે જ ફ્રેન્ડ સાથે જવાની છુટ આપી દીધી હતી.

એક દિવસ મિતેશ અને પાર્થ જોડે હતા ત્યારે જ તેમના ખાસ દોસ્ત જિગરે કહ્યું હતું કે “અલ્યા મિતેશ, ભાભીને મેં આઈનૉક્સ મલ્ટીપ્લેક્સમાં કોઈની સાથે જોયા હતા.” આ સાંભળીને મિતેશને લાગ્યો એથી મોટો ઝટકો પાર્થને લાગ્યો હતો.

પાર્થે સોનાલીને કૉલ કરીને પુછી લીધું હતું કે “ગઈ કાલે કોની સાથે મૂવી જોવા ગઈ હતી?”

સોનાલીએ મિતેશના આવા સવાલનો સામનો ઘરે પણ કરવો પડ્યો હતો. તેનો એક જ જવાબ હતો કે “મારી ઑફિસના સાહેબ સાથે અમે સ્ટાફ મેમ્બર્સ મૂવી જોવા ગયા હતા. એની ઑબ્જેક્શન?”

મિતેશ હોય કે પાર્થ, બિચારા શું બોલે? કેમ કે સોનાલીનો એક જ ફંડા હતો કે “હોઠ સાજા તો ઉત્તર ઝાઝા.”

ક્રિષા સાતમા – આઠમા ધોરણમાં આવી ત્યારથી મૉમને જોતી આવી હતી. ક્યારેક પાર્થ અંકલ સાથે હંસી-મજાક કરી લેતી મૉમ. ક્યારેક અપ્પુ અંકલ સાથે મૉબાઈલ ઉપર લાંબી વાતો કરતી મૉમ. ક્યારેક ઑફિસવાળા અંકલ સાથે પોતાને પણ આઈસક્રીમ ખાવા લઈ જતી મૉમ. તો કદીક મોઈન અંકલ સાથે પોતાને મૂવી જોવા લઈ જતી મૉમ. બે વર્ષથી કૉલેજની હવામાં આવી ગયેલી ક્રિષાને હવે બધું સમજાવા માંડ્યું હતું કે પપ્પાના ફ્રેન્ડ રાજન અંકલ મૉમ પાસે રાખડી પણ બંધાવે છે અને આખું વરસ મૉમને મોંઘી ગિફ્ટ્સ પણ કેમ આપે છે.

પોલીસે મિતેશ અને સોનાલીને માહિતી આપતા કહ્યું કે “કોઈ સ્મિત સુથાર નામના છોકરા સાથે પકડાઈ છે, તમારી ડૉટર?”

સોનાલી વિચારવા લાગી ગઈ કે બેબીએ તો પોતાના બૉયફ્રેન્ડ વિવાનની વાત કરી હતી. આ સ્મિત વળી બેબીની લાઈફમાં ક્યાંથી આવી ચઢ્યો? સોનાલી મનોમન ગણવા લાગી કે જો આ પોલીસની વાત સાચી હોય તો સ્મિત બેબીનો આઠમો બૉયફ્રેન્ડ થયો. ઘડીભર સોનાલીને લાગ્યું કે ક્રિષા જાણે “મોરના ઈંડા?”

બૂટઃ એક ભૂતકથા - દિનેશ દેસાઈ

બૂટઃ એક ભૂતકથા - દિનેશ દેસાઈ

મારા લધુશોધનિબંધનો વિષય હતો, “નવગુજરાતની ચળવળમાં નેતાઓનું પ્રદાન.” વિષય ધારીએ એટલો સહેલો તો નહોતો જ. જો કે વિષય મેં જ પસંદ કર્યો હોવાથી એમાં મને કશું અઘરું પણ લાગતું નહોતું. નિબંધ લેખનની પૂરક સામગ્રી અને કેટલાક ફોટોગ્રાફસ્ માટે મારે અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, રાજકોટ, ભાવનગર, જામનગર, મહેસાણા સહિત ઘણા બધા શહેરની મુલાકાત લેવી પડી હતી. કેટકેટલા અનુભવો. માણસે માણસે જુદી વાત અને જુદો અનુભવ. હકુમતરાયના પ્રદાનની વિગતો મેળવવા માટે એમના ઘર સુધી તો પહોંચ્યો, પણ એ પછીની સફર આસાન નહોતી.

“ના, ભાઈ, ના. અમારે અમારા નાનાજી વિશે કોઈ વિગતો છપાવવી નથી. મહેરબાની કરીને તમે અહીંથી સિધાવો.” હકુમતરાયના દોહિત્ર તો એવી રીતે વાત કરતા હતા કે જાણે એમના દ્વાર ઉપર કોઈ ભિક્ષા લેવા આવ્યા ન હોઈએ!

રેશમકાન્ત દિવેટીયા નામના નેતાનું પણ અલગ ગુજરાતની ચળવળમાં નોંધનીય પ્રદાન હોવાનું જાણીને એમની વિગતો મેળવવા પણ પ્રયાસ કર્યો. તેઓ તો જો કે દેવ થઈ ગયા હતા પણ એમના પરિવારજનોનો સંપર્ક કર્યો હતો. એમના બૅન્કર દીકરાએ તો તરેહતરેહના સવાલો કરીને મને ગૂંચવી જ દીધો હતો.

“તમે આ નિબંધ અને પુસ્તક તૈયાર કરીને શું સિદ્ધ કરવા માગો છો? તમે મારા પિતાજીની વિગતો અને ફોટાઓ છાપીને એમના નામને વટાવી ખાવા માગો છો? રૂપિયા કમાવવાના જાતજાતના નુસખાઓ તમે યુવાનો શોધી કાઢો છો મારા પિતાને મર્યા પછી તો જંપવા દો. શું જોઈને તમે લોકો નીકળી પડો છો?”

આવા સવાલો કોઈ પણ અભ્યાસનિષ્ઠ વ્યક્તિને એનો અભ્યાસ પડતો મૂકી દેવા મજબુર કરવા માટે પૂરતા હતા પણ મારા મિત્ર નંદભાઈ મને સધિયારો આપતા. મારા ગાઈડ ડૉ.નૌતમલાલને હું કહેતો પણ ખરો કે “સાહેબ, આ નેતાઓએ ગુજરાતની સ્થાપના માટે જેમ જાત ઘસી નાખી હતી એમ મેં એમના વિશે લખવા માટે મારા બૂટ ઘસી નાખ્યા છે.”

બૂટ... પગરખા માટે મને હંમેશા એક પ્રકારનું ઑબ્સેસન રહ્યું છે. કૉફી-બ્રાઉન રંગના વાદળી (દોરી)વાળા મેટ્રૉ શૂઝ મેં હમણા જ ચાર હજાર રૂપિયામાં ખરીદ્યા. પ્રવાસમાં જવાનું હોય ત્યારે આ શૂઝ ખપ લાગે. અગાઉ પાંચ હજાર રૂપિયામાં ખરીદેલા બ્લેક પાર્ટી શૂઝ તો હતા જ. જે મોટા ભાગે હું પાર્ટી-વૅર તરીકે વાપરતો. મૉર્નિંગ વૉક માટે ઍડિદાસના વ્હાઈટ સ્પૉર્ટ્સ શૂઝ પણ ખરા. હા, હૉલ શૂઝનો શોખ તો એવો કે ચેઈનવાળા – હૉલ શૂઝ હું દર દિવાળીએ બનાવડાવું. જૂતાકામના એક કારીગરની માપ લેવાની અને ફિટિંગ, ફિનિશિંગની કુશળતા મને અનુકૂળ આવી ગઈ હતી. ચારેક હજારમાં એ કારીગર અસલ ચામડાના હૉલ શૂઝ મને બનાવી આપે. કારના બદલે મૉટર-બાઈક ચલાવવાની થાય ત્યારે હું હૉલ શૂઝ પહેરવાનું પસંદ કરું. આ સિવાય ડેઝર્ટ સફારી યા ફૉરેસ્ટ સફારીમાં જવાની વેળા આવે ત્યારે મને હૉલ શૂઝ પહેરવાનું ગમે. યુનિવર્સિટી, નોકરીના સ્થળે હું હંમેશા સાદા અને લૅશવાળા શૂઝ પહેરવાનો જ આગ્રહ રાખું. કારણ કે ત્યાં દોરી છોડીને પ્રવેશ કરવાની કોઈ કડાકૂટ ન હોય. સવારે દોરી બાંધી તે બાંધી. પછી છેક સાંજે ઘરે પાછા ફરીએ ત્યારે જ દોરી છોડવાની આવે.

મારે બૂટ કોઈ પણ પહેરવાના હોય, છતા હું દરેક બૂટની રોજ બરાબર કાળજી લઉં. દરેક પૅર સાફસુથરી અને ચકચકિત રાખવાની. લેધર શૂઝની પૉલિશ પણ હું જાતે જ કરું. ઘર બહાર નીકળ્યા પછી સમય મળે કે મોકો મળે તો બહાર પણ પૉલિશ કરાવી લઉં. અઠવાડિયામાં બે-ત્રણ વાર સ્પૉર્ટ્સ શૂઝ હું જાતે જ ધોઈને સજાવી રાખું. ઘરના નોકર-ચાકર પાસે હું આ કામ કરાવવાનો વિરોધી છું. હું માનું છું કે જૂતાં આપણાં છે અને આપણે જ પહેરીએ છીએ તો આપણે જ સાફ-સફાઈ કરવી જોઈએ. મારે જ્યારે કોઈ કારણસર સામાજિક કામે કોઈના ઘરે જવાનો પ્રસંગ બને ત્યારે હું ખાસ લૅશ વગરનાં શૂઝ પહેરવાનું પસંદ કરું. ખાસ કરીને પાર્ટી શૂઝ અથવા કદીક હૉલ શૂઝ. લૅશ વિનાનાં બૂટ પહેરવાનું કારણ એટલું જ કે કોઈના ઘરે જઈએ ત્યારે શિષ્ટાચાર પ્રમાણે ઘરના આંગણે યા તો ઉંબરે શૂઝ કાઢવા જ પડે. આવા ટાણે જો આપણે દોરી વિનાનાં શૂઝ પહેર્યા હોય તો એને કાઢવામાં અને ફરી વાર પહેરવામાં સાનુકૂળતા રહે. મારા વૉર્ડરૉબ પાસેના શૂઝ એરિયામાં નહીં નહીં તોય એક ડઝનથી વધુ શૂઝનો ખજાનો ખરો.

મારી લેખન-સંશોધન પ્રક્રિયામાં લોકો તરફથી અસહકાર મળે ત્યારે હું નાસીપાસ થઈને કહું પણ ખરો કે “આ કામમાં માત્ર પૈસાનું પાણી જ થાય છે એવું નથી, મારાં તો બૂટ ઘસાઈ ગયાં.”

આ સાંભળીને મારા વડીલમિત્ર પ્રદીપભાઈ મને કહે કે “કેમ વળી, તારે ક્યાં બૂટની કમી છે? તારી પાસે તો બૂટનો ખજાનો છે ને.”

આ શોધનિબંધ તૈયાર કરવા પાછળ મેં કેટલા દંડ-બેઠક કર્યાં છે, એ તો મારું મન જાણે છે. પત્રવ્યવહાર, ટપાલ અને કુરિઅરનો ખર્ચ, ફોન કરવાના અને લોકસંપર્ક તથા પ્રવાસ પણ કરવાનો. પેટ્રોલનો ધુમાડો અને બહારગામ, પ્રવાસ વખતે રહેવા-જમવાના ખર્ચા પણ ખરા.

આ સંશોધનયાત્રા દરમિયાન અલગ ગુજરાતની ચળવળના એક દીવંગત નેતાના પુત્રએ તો મને મ્હોં ઉપર ચોપડાવી પણ દીધી હતી કે “તમે તો આ પુસ્તક લખીને રૂપિયા કમાઈ લેશો, પણ અમને તો કોઈ જ ફાયદો નહીં થાય ને.” હવે એને કોણ સમજાવે કે આ સંશોધન જ્યારે પણ પુસ્તક તરીકે છપાશે ત્યારે મને કંઈ કરોડો રૂપિયા મળી જવાના નથી. એને કોણ સમજાવે કે હું મારા વાચન-લેખનના શોખને કારણે જ આ કાર્ય કરી રહ્યો છું, કમાઈ લેવા માટે નહીં. જે રીતે મને બૂટનું ઑબ્સેશન છે, એ જ રીતે મને વાચન-લેખનનું પણ વળગણ છે. આ વાત હું કોઈને કેમ કરીને સમજાવું કે વાચન-લેખન મારો શોખ છે, બ્રેડ-બટર નથી. ધીસ ઈઝ નોટ માય કપ ઑફ ટી.

મારા લઘુશોધનિબંધ માટે મારે હવે માત્ર રામપ્રતાપ પટેલની જ વિગતો અને તેમના ફૉટોગ્રાફ્સ્ લેવાના બાકી હતા. મારા ગાઈડ ડૉ.નૌતમલાલના કહેવા પ્રમાણે મહેસાણાના આ સપૂતનું પ્રદાન આમ તો ઓછું, પણ ધ્યાનાર્હ હોવાથી એમની વિગતો લીધા વિના મારું સંશોધન અધુરું જ ગણાય. મારા ગાઈડે કહ્યું એ પ્રમાણે એમના અને મારા વચ્ચે બૂટની સામ્યતા હતી. તેઓ પણ શૂઝ – પગરખાંનાં શોખીન હતા. એમને પણ મારી જેમ જ “બૂટનું વળગણ”. કહે છે કે અમદાવાદની માંડવીની પોળમાં તેઓ રહેતા ત્યારે નવગુજરાતની ચળવળ વખતે પોલીસ ઉપર પથ્થરમારો કરવામાં જ્યારે પથ્થરો ખુટી ગયા ત્યારે આંદોલનકારી યુવાનો માટે તેઓએ પોતાનાં જૂતાંનો ભંડાર ખુલ્લો મૂકી દીધો હતો. બસ, એમનો સંપર્ક યા સરનામું શોધવામાં મને નવ નેજાં પાણી ઉતરી ગયાં. કોઈ કહે કે રામપ્રતાપ મહેસાણા રહે છે, તો કોઈ કહે કે તેઓ અમદાવાદમાં જ રહે છે. કોઈએ વળી એવી માહિતી આપી કે તેઓ તો પોતાની દીકરી સાથે રહેવા અમેરિકા જતા રહ્યા છે.. કોઈ વળી એમ પણ કહેતું કે તેઓ તો ક્યારનાય સ્વર્ગે સિધાવી ગયા છે. મને કશું સૂઝતું નહોતું. કોઈ દિશા મળતી નહોતી. એમના એકને ખાતર મારું કામ અધુરું રહી જાય એવું હતું.

એવામાં પ્રદીપભાઈ મારા માટે આશાના કિરણ જેવા સમાચાર લઈને આવ્યા. મને કહે કે “આ લ્યો, રામપ્રતાપ પટેલનું સરનામું અને તેમના ઘરનો ટેલિફોન નંબર. અમદાવાદમાં પાલડી, વાસણા રોડ ઉપર સાબરમતી રીવરફ્રન્ટ તરફની સોસાયટીના બંગલામાં તેઓ રહે છે. મોટી ઉંમરના કારણે તેઓ ઘરની બહાર કશે નીકળતા નથી. બસ આટલી જ વિગતો ક્યાંકથી મળી છે.”

મેં તો બીજા જ દિવસે સાંજે કચેરી સમય પુરો થયા પછી રામપ્રતાપભાઈને મળવા એમના ઘરે જવાનું મનોમન નક્કી કરી નાખ્યું. મને એમ કે એમને ફોન કરવાની જરુર નથી. તેઓ તો ઘરે જ હોય છે ને. જો કે ધાર્યું તો ધણીનું જ થાય. બીજા દિવસે મોડી સાંજે ઘરેથી નીકળતા જ મોડું થયું. રાતના છેક નવ વાગે નીકળ્યો પણ નસીબ એકાદ-બે ડગલાં આગળ પાછળ હોય ત્યારે શું થાય? પાલડી પહોંચતા જ કારમાં પંચર. રસ્તે જતા કોઈ માણસની મદદથી વ્હીલ બદલાવ્યું. એમાં તો રામપ્રતાપભાઈની સોસાયટી સુધી પહોંચતા રાતના દસ વાગી ગયા. આટલા મોડા કોઈના ઘરે પૂર્વસૂચના આપ્યા સિવાય ન જ જવાય. પરંતુ મારો સ્વભાવ એવો ખરો કે ડગલું ભર્યું કે ન હઠવું.

ચોતરફ શિયાળાની રાતનો સન્નાટો. બૉર્ડ લાગેલાં હોય એટલે સોસાયટી શોધવામાં વાંધો ન આવ્યો. આંતરીક રસ્તા ઉપર મારી કાર સિવાય કોઈ વાહનની અવરજવર જોવા ન મળે. રામપ્રતાપભાઈના ઘર વિશે પૂછવું તો કોને પૂછવું? એમના ઘરનો નંબર અત્યારે હાથવગો નહોતો કે જેથી એમને ફોન કરીને ઘર શોધવા વિશે પૂછી શકાય. મળેલી માહિતી પ્રમાણે તો તેઓ એકલા જ રહે છે. રામપ્રતાપભાઈની સોસાયટીનું નામ લખ્યું હતું એ બૉર્ડ પાસે ધોબીની કૅબિન હતી. બારણું બંધ હતું પણ અંદર લાઈટ ચાલુ હતી. આથી મેં કાર પાર્ક કરી દીધી અને બારણું ખટખટાવ્યું. કોઈ આધેડ માણસે માત્ર ડોકું જ બહાર કાઢ્યું.

મેં પૂછ્યું કે “બંગલા નંબર નવ, રામપ્રતાપભાઈ...?”

પેલાએ ઘડીભર મારી સામે જોયું ન જોયું અને હાથથી ઈશારો કરીને સામેના ભાગે એક બંગલો બતાવ્યો. એ કશુંક બોલતો હતો કે “પણ, એ તો...”

પરંતુ હું એની કોઈ વાત સાંભળ્યા વિના પેલા બંગલાની દિશામાં ઝડપભેર ચાલી નીકળ્યો. છેક છેવાડાનો બંગલો હતો. આસપાસના બંગલાઓમાં કોઈ ચહલપહલ નહોતી. જાણે સૌ ઝંપી ગયા હતા. બીજા બંગલાઓમાં તો ડીમલાઈટનો ઝાંખો પ્રકાશ પણ ખરો. જ્યારે બંગલા નંબર નવમાં તો જાણે ઘોર અંધારું. એક ઘડી તો મને થઈ આવ્યું કે આ રામપ્રતાપભાઈ આટલી બધી કંજુસાઈથી કેમ જીવતા હશે. સર્વત્ર અંધકાર હતો એમ તેમના બંગલા ઉપર પણ અંધકારનો કબજો હતો. બંગલાના પ્રાંગણમાં જામી ગયેલા ઘટાદાર વૃક્ષોમાં થઈને વહી આવતા પવનની સરસરાહટ અને પાંદડાઓનો સૂરાવલિ શાંત માહોલમાં જાણે કાંકરીચાળો કરી લેતી હતી.

મેં બંગલાનો ઝાંપો ખોલવા પ્રયાસ કર્યો. ઝાંપો જાણે વણવપરાયેલો પડ્યો હોય એમ કાટ ખાધેલા અને હવડ ઝાંપાનો અવાજ આવ્યોઃ “ક... ડ... ડ... ડ...” ઝાંપાના કિચુડાટથી સન્નાટામાં વિક્ષેપ પણ પડ્યો. ઝાંપો ખોલીને બંગલાના વિશાળ કમ્પાઉન્ટમાં મેં પ્રવેશ કર્યો ત્યાં તો બંગલામાં અચાનક ઝાંખો પ્રકાશ રેલાયો અને બંગલાની ભીતરથી એક સફેદ ઓળો મારી તરફ આગળ વધ્યો.

મને આવકાર આપતા કહ્યુઃ “આવો, આવો... મનીષભાઈ. કેમ છો?”

રાતના લગભગ દસ-સાડા દસ તો વાગી ચુક્યા હતા. રાતના સન્નાટાને ચીરતો અવાજ. એમાંય આગંતુકને નામજોગ સંબોધન. મારા શરીરમાંથી તો એક લખલખું પસાર થઈ ગયું. રોમરોમમાં કશુંક થઈ ગયું.

“આવો, આવો. અંદર આવો. મારું જ નામ રામપ્રતાપ પટેલ. અહીં હું એકલો જ રહું છું. તમે મને જ મળવા માટે આવ્યા છો ને?” – મારું આશ્ચર્ય શમ્યું નહોતું ત્યાં તો શ્વેત કેશ અને સફેદ લેંઘા-ઝભ્ભાવાળા આ તંદુરસ્ત વૃદ્ધે મારો હાથ પકડી લીધો ને હસ્તધૂનન કર્યું.

હું આંગણું વટાવીને ઉંબરા સુધી તો પહોંચી જ ગયો હતો. મેં ઘરના ઉંબરા બહાર મારા બૂટ કાઢ્યા. એ વખતે હું ખાખી રંગના મિલિટરી ટાઈપ હૉલ શૂઝ પહેરીને ગયો હતો.

મારા હૉલ શૂઝ જોઈને વૃદ્ધની આંખોમાં અજબની ચમક આવી ગઈ. મને કહે કે “તમારા બૂટ સરસ છે. મને પણ બૂટનો ભારે શોખ હતો. પણ, હવે તો –”

હું એ વૃદ્ધની પાછળ પાછળ દોરવાતો દોરવાતો બંગલાના મુખ્ય બેઠકખંડમાં પ્રવેશ્યો. ઘરમાં રાચરચીલું ખરું પણ ઘર જાણે વર્ષોથી બંધ હોય એ રીતે આખું ઘર હવડ હોય એમ લાગતું હતું. બેઠકખંડમાંથી બીજા ત્રણ અલગ અલગ ખંડમાં જવા માટેના બારણાં જોઈ શકાતા હતા.

“પણ, તમે તો મારા ઘરે સાંજે આવવાના હતા ને? જો કે રાતે આવ્યા એ ઠીક જ થયું. સાંજે હું તમને ન મળી શક્યો હોત.” – મારા આશ્ચર્યને બેવડાવતા એ વૃદ્ધ બોલ્યે જતા હતા.

મારા માટે નવાઈની વાત એ હતી કે આમને ક્યાંથી ખબર પડી ગઈ કે હું સાંજે આવવાનો હતો? જો કે જેમતેમ કરીને મેં મન મનાવ્યું.

અત્યાર સુધીમાં સંશોધન નિમિત્તે મને સૌથી વધુ સહકાર અથવા પ્રેમભર્યો આવકાર આ વૃદ્ધે જ આપ્યો હતો. તેઓ તો ઈતિહાસનાં પાનાં ફંફોસવા માંડ્યા હોય એમ સંસ્મરણો કહેતા ગયા. તેઓ બીજા રૂમમાં ગયા અને હું બેઠકખંડમાં એકલો પડ્યો ત્યારે ફરી એકવાર ભયનું લખલખું મારા શરીરમાંથી પસાર થઈ ગયું. બેઠકખંડમાં એક જ દુધિયો બલ્બ હોવાથી ખુબ ઓછો પ્રકાશ જણાતો હતો. મને થયું કે આ મહાશય ટ્યુબલાઈટના બદલે નાનકડો બલ્બ શા માટે વાપરતા હશે?

થોડી મનિટોમાં જ તેઓ બીજા રૂમમાંથી બેઠકખંડમાં પાછા ફર્યા. કેટલાક પેપર-કટિંગ્સ્, થોડા ફૉટોગ્રાફ્સ્ અને પોતાની વિગતોવાળા થોડા કાગળો તેમણે મારા હાથમાં મૂકતા કહ્યું કે “જીવડાં-જીવાત બહુ થાય છે એટલા માટે હું ટ્યુબલાઈટના બદલે આ નાનો બલ્બ જ પસંદ કરું છું.”

મને નવાઈ લાગી કે મારા મનના વિચારો આ વડીલ કઈ રીતે વાંચી જતા હશે? મારી આગતાસ્વાગતા માટે ફક્ત એક ગ્લાસ પીવાનું પાણી તેમણે મને આપ્યું હતું.

પાણીનો ગ્લાસ આપતા તેઓ બોલ્યા હતા કે “માફ કરજો, મનીષભાઈ. હું તો અહીં એકલો જ રહેતો હોવાથી તમારો કોઈ આતિથ્યસત્કાર હું કરી શકતો નથી.”

મેં સૌજન્ય દાખવીને વિવેક પણ કર્યો હતો કે “કશો વાંધો નહીં. તમે મને આટલી મદદ કરી, એ જ મારા માટે બહુ મોટી વાત છે. આમેય રાતના બાર, સાડા બાર વાગવા આવ્યા છે. હું નીકળું?”

આટલું કહીને હું ઉભો થયો અને તેઓએ હકારમાં ડોકું હલાવ્યું તથા મારી સાથે હાથ પણ મિલાવ્યો. હું બેઠકખંડની બહાર આવ્યો અને જોયું તો ઉંબરા પાસે મેં જે હૉલ શૂઝ કાઢ્યા હતા, તેમાંથી ડાબા પગ માટેનો બૂટ ગાયબ હતો. ઉંબરા પાસે જમણા પગમાં પહેરવાનો એક જ બૂટ પડ્યો હતો. મારી પાછળ પાછળ મને વળાવવા માટે બહાર આવેલા વૃદ્ધ તરફ મેં પ્રશ્નસૂચક નજર કરી.

તેઓ એટલું જ બોલ્યાઃ “અરે? તમારો બીજો બૂટ ક્યાં જતો રહ્યો? એમ લાગે છે કે કોઈ કૂતરું ખેંચી ગયું હશે...”

હું હજુ તો મનમાં એવું વિચારતો હતો કે આ વૃદ્ધને સુણાવી દઉં કે “તમને ખબર હતી કે અહીં કૂતરાઓનો આવો ત્રાસ છે, તો મારા બૂટ ઉંબરામાં કાઢવાના બદલે ઘરની અંદર કાઢ્યા હોત ને?”

જો કે એ વૃદ્ધને મારા મનની વાત કઈ રીતે સંભળાઈ ગઈ હશે, એની તો મને ખબર નથી પણ તેઓએ માફીના સ્વરમાં મને કહ્યું કે “માફ કરજો. પણ હું તમને કહેવાનું ભુલી ગયો કે બૂટ બહાર ન કાઢશો. બૂટ પહેરી રાખ્યા હોત તો પણ ચાલી જાત.”

એ જોઈ શક્યા કે હું થોડો ખિન્ન થઈ ગયો હતો. બંગલાના આંગણામાં તો ચોતરફ અંધકાર જ અંધકાર હતો. બેઠકખંડના પેલા નાનકડા બલ્બનો ઝાંખો પ્રકાશ પણ ક્યાં સુધી પહોંચી શકે? હું હજુ તો વિચારતો જ હતો કે મારો બીજો બૂટ શોધવો ક્યાં?

એવામાં વૃદ્ધ રામપ્રતાપભાઈએ મને કહ્યું કે “તમે અહીં જ ઉભા રહો. હું હમણા જ ઘરમાં જઈને ફાનસ લઈ આવું. પછી આપણે તમારો બૂટ શોધી કાઢીએ.” – આટલું કહીને તેઓ તો બંગલાની ભીતર ઝાંખા પ્રકાશમાં ચાલ્યા ગયા. ખાસ્સી વાર લાગી તો પણ તેઓ તો અંદર ગયા તે ગયા. પાછા બહાર આવ્યા જ નહીં. આમ ને આમ તો દસ-પંદર મિનિટ વીતી ગઈ. બંગલાનો મુખ્ય દરવાજો પવનની એક જ થપાટે ધડામ્... અવાજ સાથે બંધ થઈ ગયો. જો કે અવાજ એટલો જોરદાર હતો કે સોસાયટીમાં પથરાયેલા અંધકાર વચ્ચે અવાજની દિશા પારખીને દંડો પછાડતો એક ચોકીદાર આવી પહોંચ્યો. મોંઢે અને માથે મફલર અને ટોપી પહેરેલી હોવાથી તેનો ચહેરો જોઈ શકાય એવો નહોતો, પણ યુનિફૉર્મના કારણે ચોકીદાર જ લાગતો હતો.

બંગલાની બહારના ભાગે ખખડેલા ઝાંપા પાસે ઉભા રહીને ચોકીદારે રીતસર બુમ જ પાડીઃ “કૌન હૈ, કૌન હૈ વહાં?” – ઝાંખા પ્રકાશમાં પણ એ જાણે મને તાકી રહ્યો હતો.

મારા જમણા પગનો એક બૂટ હાથમાં લઈને હું બંગલાની બહારના ભાગેથી ચાલીને ઝાંપા સુધી ગયો. એની નજીક જઈને કહ્યું કે “મૈં તો રામપ્રતાપભાઈ કા ગેસ્ટ હું... વો ભીતર ફાનુસ લેને કે લિયે ગયે હૈ. ઈસ લિયે મૈં ઉનકી રાહ દેખ રહા થા.”

ચોકીદાર તો આ સાંભળીને ચમકી જ ગયો અને બોલ્યો કે “કિસકી બાત કર રહે હો, બાબુજી? રામપ્રતાપજી કો ગુજરે હુએ તો તીન સાલ હો ગયે. તબસે યહાં તો કોઈ નહીં રહેતા. પતા નહીં, ઉનસે મિલને કે લિયે લોગ કહાં કહાં સે ચલે આતે હૈ? ઔર તો ઔર, વો આપ જૈસે લોગોં કો મિલતે ભી હૈ...? મેરી તો કુછ સમજમેં નહીં આતા. બાબુજી, આપકા એક જૂતા ભી ગુમ હો ગયા હોગા. ઠીક હૈ ના..?”

પ્રેમ એટલે હંમેશા પોઝિટીવ વેવ્સ્ - દિનેશ દેસાઈ

રશિયન સાહિત્યકાર ફ્યોદોર દોસ્તોવ્યેસ્કી (1821-1881)એ લખ્યું છે કે “જીવનમાં તમે જે કંઈ કરો છો, એ તમારી ખુશી માટે કરો છો. તમારી ખુશીથી વિશેષ કશું જ ન હોઈ શકે. જ્યારે તમને કોઈ એક્શન કરવા ખાતર કરતા હોવાનું લાગે તો તમારે એમ ન જ કરવું વધુ બહેતર છે.” પ્રેમ એટલે જ ખુશી. પ્રેમ એટલે જ હેપ્પીનેસ. પ્રેમ એટલે જ હંમેશા પોઝિટીવ વેવ્સ્. જો તમારી જિંદગીમાં તમે પ્રેમની અનુભૂતિ કરી હોય તો તમને હંમેશા પોઝિટીવનેસ યાને પોઝિટીવ એનર્જી જ મળી હોવી જોઈએ. જો એમ ન બન્યું હોય અને તમને નકારાત્મકતાનો અનુભવ થયો હોય તો માની લેવું કે એ બીજું કશુંક હોઈ શકે, પરંતુ પ્રેમ તો નહોતો જ. પ્રેમમાં કોઈ પણ જાતની નેગેટીવિટીને સ્થાન જ ન હોઈ શકે. દોસ્તોવ્યેસ્કી કહે છે એમ, તમે કોઈને ચાહો છો, તો એ કોઈ ફોર્મલ-જોબ કે કરવા ખાતર કરવાનું કામ નથી. તમારું દિલ શું કહે છે, એ પણ એટલું જ જરુરી બને છે. દિલની વાતને અનુસરો. પ્રેમ એ કોઈ પાર્ટ-ટાઈમ જોબ કે પાર્ટ-ટાઈમ બિઝનેસ નથી. કોઈ વ્યક્તિ તમને ગમી જાય, તેનું સ્મિત તમને આનંદ, ખુશી આપી જાય તો સમજવું કે તમને એ વ્યક્તિ ગમે છે. એવી વ્યક્તિની કંપની તમને પોઝિટીવ એનર્જી આપે છે. ઘણી વાર તમે અનુભવ્યું હોય કે અમુક વ્યક્તિની હાજરીથી તમને કંટાળો આવે, તનાવ અનુભવાય, કોઈકની કંપની બોરિંગ લાગ્યા કરે, તો એવી વ્યક્તિ અવશ્ય તમારા માટે નેગેટિવ-વેવ્સ્ આપનારી ગણાય. બની શકે તો એવી નેગેટિવ-વેવ્સ્ આપનારી વ્યક્તિથી યોગ્ય અંતર રાખવું જોઈએ. કારણ કે તમે ખુશીને પસંદ કરો છો, દુઃખને નહીં. તમારે તમારી ખુશી અને હેપ્પીનેસ માટેની પ્રાયોરિટી પણ સમજવી જોઈએ. જ્યારે કોઈ પણ સંબંધની દોરનું બેઉ પક્ષે સમતુલન ન જળવાય તો આખરે સંબંધની દોર તૂટી જતી હોય છે. જ્યારે સંબંધ નામની ચામાં કડવાશ અનુભવાય ત્યારે એવો સંબંધનો ઘૂંટડો ગળે ઉતરતો નથી. આવો સંબંધ ગળે લટકાવી રાખવાનો કોઈ અર્થ નથી. સંબંધમાંથી ઉષ્મા અને સુષ્મા ચાલી જાય પછી એવા સંબંધનો ભાર ખભે ઊપાડીને ફરવાનો પણ કોઈ અર્થ નથી. કહેવાય છે ને કે ગરમ કરેલી ચા અને સમાધાન કરેલા સંબંધમાં પહેલા જેવી મીઠાશ ક્યારેય આવતી નથી. એક વાર બનાવેલી અને ગરમાગરમ ચા ઠંડી પડી જાય પછી ચાને ફરીવાર ગરમ કરીને પીવાનો કોઈ અર્થ નથી. સંબંધનું પણ એવું જ છે. એક વાર બે વ્યક્તિ વચ્ચે ખટરાગ પેદા થયો પછી એ ગોબો ભરાતો નથી અને તિરાડ સંધાતી નથી. ગોબો ભરાય તો પણ દેખાય છે અને તિરાડ સંધાય તો પણ તે દેખાય છે. બેઉ વ્યક્તિ સમજે છે કે કશુંક ચલાવી લેવું, એનું નામ પ્રેમ નથી. સ્વયં અને ભીતરથી પ્રગટે તો જ પ્રેમ. તમે જ્યારે કોઈને ચાહો છો, ત્યારે તમે તમારું બધું કામકાજ ભુલી જઈને સૌથી પહેલી અગત્યતા, ટોપ-પ્રાયોરિટીઝ ગમતી વ્યક્તિને આપો છો. સામી વ્યક્તિએ પણ બદલામાં આવું એટેન્શન આપવું જોઈએ. આ કોઈ લેવડદેવડ નથી કે બદલો વાળવો પડે. આમ છતા પ્રેમ માટે સમય આપવો અરસપરસ યા અન્યોન્ય બાબત છે. કેમ કે એક હાથે તાળી ન જ પડે. જ્યારે તમે તમારી લાઈફમાં કંઈક નવું કરવા માગો છો, કંઈક પરિવર્તન કરવા માગો છો, ત્યારે તમારે અવશ્ય તમારી પ્રાયોરિટીઝ બદલવા ઉપર પણ ધ્યાન આપવું પડે. સંબંધ એની સાથે જોડવો જોઈએ કે જેમને તમારા સંબંધનું માન અને ગૌરવ પણ હોય. જે વ્યક્તિ તમારી સાથે જોડાયેલી રહેવા માટે કોઈ પણ પ્રકારના જોખમની પરવા ન કરે અને દરેક જોખમ ઉઠાવીને પણ તમારી સાથે જોડાયેલી રહે. સંબંધ એ આમ તો પરમેનન્ટ જોબ જેવી અવસ્થા અને વ્યવસ્થા છે, જો તમારી પાસે એ માટે પુરતો સમય જ ન હોય તો તમે એ માટે એપ્લાય પણ ન જ કરો એ વધારે બહેતર છે. સંબંધની ગરિમા ચાર પાયા ઉપર ટકે છેઃ (1) પ્રેમ, (2) પ્રામાણિકતા, (3) સત્ય અને (4) આદર. આ ચાર બાબતો સિવાય કોઈ પણ સંબંધ ટકી શકતો નથી. જે તમને બિનશરતીય રીતે ચાહે છે, એમના માટે તમે સમય ફાળવો. જ્યારે સમય-સંજોગ અને પરિસ્થિતિ વગેરે બધું જ સામી વ્યક્તિની અનુકૂળતા મુજબ હોય ત્યારે જ એ વ્યક્તિ જો તમને સાથ આપતી હોય તો એનો અર્થ એવો જ થયો કે એ વ્યક્તિ પોતાની તરફેણની સ્થિતિમાં જ તમારી સાથે જોડાયેલી રહેશે, તમારી પરિસ્થિતિ યા સંજોગ બદલાશે તો એ વ્યક્તિ પણ બદલાઈ જશે. આવી વ્યક્તિની ચાહત પણ તકલાદી હોય. જેટલો પ્રેમ તમે તમારી જાતને કરો છો, એટલો જ પ્રેમ તમે સામી વ્યક્તિને પણ કરો. પ્રેમ પોઝિટીવ-એનર્જીનું પાવર-હાઉસ છે. તમે સૌપ્રથમ તમારી ભીતર પ્રેમ ભરી દો. આ પછી તમે પ્રેમની પરબ માંડો. એકવીસમી સદીમાં કોઈની પાસે પોતાની કે અન્યની ચિંતા-ફિકર કરવાનો સમય નથી. આથી જ પ્રેમનું મહત્વ વિશેષ છે. જ્યારે તમે કોઈને તમારો સમય આપો છો ત્યારે તમે માત્ર સમય જ આપો છો એવું નથી, તમારી જિંદગીમાંથી અમુક હિસ્સો આપી દો છો કે જે પાછો ક્યારેય આવવાનો નથી. જ્યારે તમે કોઈને પ્રેમ અને લાગણી આપો છો, તો તમારા બાસ્કેટમાં પણ પ્રેમ અને લાગણી આપોઆપ જ આવી જાય છે. સાચો પ્રેમ તમને કદાચ ક્યારેક વેદના પણ આપે છે. કેમ કે તમે ફૂલ સામી વ્યક્તિને આપો છો અને કંટકનું દુઃખ પોતાની પાસે રાખી લો છો. આ છે સાચા સંબંધની બારાખડી, કાળજી અને સંભાળ. ચાહતની આ જ તો નિશાની છે કે તમે ગમે તેટલી વેદના સહન કરીને પણ સામી વ્યક્તિને હંમેશા ખુશી આપવાનો જ પ્રયાસ કરો છો. સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, એ જ્યારે પ્રેમ કરે છે ત્યારે પોતાનું તન, મન, ધન, માન-સન્માન, અભિમાન અને સ્વાભિમાન સહિત બધું જ પોતાના પ્રિયજન સમક્ષ ન્યોછાવર કરી દે છે. પોતાની જાતને પ્રિયજનમાં ઓગાળી દે છે. વ્યક્તિ ખુદને ભુલીને અને પોતાની આસપાસની દુનિયાને પણ ભુલીને સતત પ્રિયજનના વિચારોમાં જ રમમાણ રહે છે. હવે સમય જતા જો વ્યક્તિને એટલો જ પ્રેમ ન મળે ત્યારે વ્યક્તિ ભીતરથી તૂટી જાય છે. વ્યક્તિને પોતાના પ્રેમનો અનાદર થયો છે, એનો સ્વીકાર કરવો પણ તેના માટે અઘરો બની જાય છે. પ્રેમના હસીન સપનાઓની દુનિયામાંથી વ્યક્તિ વાસ્તવિકતાની ધરતી ઉપર પછડાય છે, તેની પીડા અમાપ અને અપાર હોય છે. તેના જીવનમાં પ્રેમની ગેરહાજરીથી જાણે નિઃશબ્દ આંધી ઊઠે છે. આવી સંવેદનશીલ વ્યક્તિને સાચવવી અને તેના પ્રેમને જાળવવો એ જેવા તેવા માણસનું કામ નથી. જસ્ટ ટ્વીટઃ- “काँप उठती हुँ मैं यह सोच के तन्हाई में, मेरे चेहरे पर तेरा नाम न पढ ले कोई.” - परवीन शाकिर

હેપી ફાધર્સ્ ડે - સુખ અને આનંદ - દિનેશ દેસાઈ

હેપી ફાધર્સ્ ડે - સુખ અને આનંદ - દિનેશ દેસાઈ

         વિખ્યાત બિ્રટિશ નાટ્યકાર-નવલકથાકાર-વાર્તાકાર સમરસેટ માૅમ(૧૮૭૪-૧૯૬૫)કહે છે કે, ‘સુખ એટલે શું? તમે જયારે કોઇ વ્યકિતના ચહેરા ઊપર એકાદ સ્મિત રેલાવી શકો એનો અર્થ તમે એને સુખ આપ્યું, તમે સુખ વહચ્યું, અને આનંદ એટલે શું? તમે જયારે પોતાના તમે જયારે પોતાના ભોગે પણ કોઇ વ્યકિતને ખુશ રાખી શકો, એને ખુશ જોઇ શકો, એનું જ નામ તો આનંદ.’ કેટલી મોટી વાત કરવામાં આવી છે. ખરા અર્થમાં તો સુખ અને આનંદ એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે. તમે કોઇને સુખ આપી શકો, અન્યને સુખી જોઇ શકો, કોઇને સુખી કરી શકો તો એનો તમને કેટલો બધો આનંદ મળતો હોય છે, કેટલો બધો પરિતોષ મળતો હોય છે, એની કલ્પના નહ, અનુભૂતિ કરી જુઓ.
મહાભારતના રચનાકાર મર્હિષ વેદ વ્યાસે તો લખ્યું પણ છે કે, ‘ત્યેન ત્યકતેન ભૂંજીથાઃ’ વહચીને ખાઓ. વહચીને ખાવા જેવો આનંદ બીજો એકે’ય નથી. ભલે આપણા વેદ-ઊપનિષદો આ બધું કહી ગયા હોય, છતા આજનો માનવી શું આ પ્રમાણે વર્તી શકે છે ખરો? વહચીને ખાવાની વાૃત્તિ જાણે ભૂતકાળ બની ગઇ છે. બીજાને સુખી કરવામાં જ પોતાનું સુખ સમાયેલું છે, એ વાત જાણતો હોવા છતા માણસ અન્યને માટે શા માટે ધાૃણાભાવ-વૈરભાવ રાખે છે?

જો કે સુખ અને આનંદની વાત નીકળે ત્યારે હાથી અને પ્રજ્ઞાચક્ષુઓની અંગ્રેજી વાર્તા અનુસાર દરેક વ્યકિતનો અનુભવ અને અભિપ્રાય જુદો-જુદો હોઇ શકે છે. ‘તુંડે-તુંડે મર્તિિભન્નાઃ’ વ્યકિતએ-વ્યકિતએ દરેકનો અભિપ્રાય નોખો પણ હોઇ શકે છે. કોઇને ધર્મમાં સુખ અને આનંદ મળે છે, કોઇને સંબંધોનાં તાણાં-વાણાંમાંથી એ તાૃષ્ટિગુણ મળી રહે છે તો કોઇને સદ્કાર્યોની સુવાસ પ્રસરાવવામાંથી પણ આનંદ અને સુખ મળી રહે છે. એક મા-બાપ તરીકે પૂછવા જેવો સવાલ છે કે, શું આપણે આપણાં સંતાનોને સુખ અને આનંદ આપી શકીએ છીએ? આજની ફાસ્ટ લાઇફમાં તમારાં સંતાન માટે તમે આઇપેડ કે આઇપાૅડ નહ ખરીદી આપો તો ચાલશે પણ એને પ્રેમ, લાગણી, હૂંફ આપો. એને સુખ નામનો પ્રદેશ આપો, એને વાલીપણાંનો નહ પ્રેમના આનંદનો અહેસાસ કરાવો. યું તમે તમારા સંતાનને જ નહ, કોઇ નિકટતમ સ્વજનને પણ કાન આપી શકો છો? શું તમે તમારી નિકટની વ્યકિતને ખભો આપી શકો છો ? એ સવાલનો જવાબ મેળવવા આપણે એક પ્રસંગ જાણવા જેવો છે.
બાર વર્ષની બોલકી છોકરી અને એકાવન વર્ષના આધેડની આ વાત છે. વાત અમેરિકાના કેલિર્ફોિનયા સ્ટૅટની છે. અહના સાન જાૅસ શહેરમાં રહેતી બાર વર્ષની મૅકેલી બ્રાઊન ઘરમાં એકલી હતી ત્યારે કોઇ અજાણી વ્યકિતનો ફોન આવ્યો. ‘સાૅરી, રાૅંગ નંબર.’ એમ કહીને રિસિવર ફોનના ક્રૅડલ ઊપર મૂકી દેવાના બદલે મૅકેલીને તો પેલા અજાણ્યા કાૅલર(વાત કરવાર) સાથે વાતો કરવાની મજા પડી ગઇ. કારણ કે તે સ્કૂલેથી ઘરે આવી ગઇ હોવા છતાં તેના ડેડી મૅથ્યુ બ્રાઊન કે મમ્મી રુથ બ્રાઊન જોબ ઊપરથી હજુ ઘરે પહાચ્યાં નહોતાં. મૅકેલી માટે તો અજાણ્યા કાૅલર સાથે ગપ્પા મારવાં એ માત્ર ટાઇમપાસ ગૅમ હતી. એને તો મજા પડી હતી. મૅકેલી તો જાણે-અજાણે લૅન્ડલાઇન ઊપર સામે છેડેથી વાત કરનાર અજાણ્યા કાૅલરના મેઘાવી અને જાદુઇ અવાજનાં પ્રેમમાં પડી ગઇ.
એકાકીપણાંનો શિકાર મૅકેલીને પેલા પુરુષ સાથે વાત કરવાનું ગમવા માંડ્યું. એટલું જ નહ, તેણે જ ખુદ પેલાને ફોન કરતાં રહેવાનું ઇજન આપ્યું. પેલો પુરુષ તો એક સુંદર ગર્લફ્રેન્ડ મળ્યાના આનંદમાં હતો. એણે તો ફોન ઊપર જ રાૅમેન્ટિક અને શાૃંગારરસસંબંધી વાતો કરીને મૅકેલીને રિઝવવા માંડી. અજાણ્યા કાૅલરને જેમ સુંદર ગર્લફ્રેન્ડ મળ્યાનો આનંદ હતો એમ જ મૅકેલીને પણ જાણે સપનાંનો રાજકુમાર મળી ગયાનો સંતોષ હતો. હવે તો તે પહેલાં કરતાં પણ ખુબ ખુશ રહેવા માંડી. પોતાનાં કપડાંનું, ફેશનનું, દેખાવનું ખાસ ધ્યાન રાખવા માંડી હતી. રોજ મૅક-અપ બાૅક્ષનો પણ ઊપયોગ કરવા લાગી હતી. પરંતુ એનામાં આવેલા આ પ્રકારનાં ફેરફાર સામે તેનાં મા-બાપની નજર કયારેય ન ગઇ. અહ જ ચેતવણીનો અૅલાર્મ-બૅલ વાગવો જોઇતો હતો.

બેઊનો ટેલિફોનિક લવ હવે આગળ વધ્યો હતો. એ હદે કે બેઊ એકમેક વિના જાણે રહી શકે એમ નહોતાં. બે જણનાં એકાન્તમાં સુખ નામના પ્રદેશની ખોજમાં ઘર છોડીને કયાંક ભાગી જવાનું બેઊએ નક્કી કર્યું. પ્રેમ એ હદે પ્રગાઢ થયો હતો કે બેઊ વચ્ચે રહેલો ઉંમરનો તફાવત પણ હવે તો ઓગળી ગયો હતો. પછી શું થયું? શું થાય વળી? બેઊ ઘર છોડીને નાસી છુટ્યાં. મૅકેલીનાં ડેડી મૅથ્યુ બ્રાઊને સાન જાૅસ પોલીસ સમક્ષ ફરિયાદ પણ નાધાવી. શકદાર તરીકે તેઓએ પેલા અજાણ્યા ટેલિ-કાૅલર વિશે પોલીસને વાત પણ કરી. મૅથ્યુ બ્રાઊન અને રુથ બ્રાઊન હવે સમજી ગયાં હતાં કે વાંક તેમનો જ હતો. દીકરી વયમાં પ્રવેશવા આવી છતાં બેઊ નોકરીયાત મા-બાપ મૅકેલી માટે સમય ફાળવી શકતાં નહોતાં. એનાં ઊછેર પાછળ પુરતું ધ્યાન આપી શકતાં નહોતાં. એની વાત સાંભળવા માટે પોતાનાં કાન આપી શકતાં નહોતાં. જો દીકરીને મા-બાપે કાન આપ્યાં હોત તો શકય છે કે મૅકેલીએ પોતાનાં દિલની વાત અને પોતાનાં મનની મુંઝવણ પણ મા-બાપનેે કરી જ હોત. પરંતુ હવે શું થાય? પૂરનાં પાણી માથા પરથી વહી ગયાં હતાં. પછી શું થયું? એ વાત મહત્વની નથી. અગત્યની વાત એટલી જ છે કે તમે સંતાનોને શું આપો છો? સંતાનો મોટાં થઇ જાય ત્યારે તેમની પાસે મા-બાપ જયારે અપેક્ષા રાખે છે એમ સંતાનો શું યુવાન થાય ત્યાં સુધીમાં મા-બાપ પાસે અપેક્ષા ન રાખી શકે કે મા-બાપ તેમને કાન આપે?
શકય હોય તો કાન આપો, સહુને સાંભળો. પછી એ સંતાન હોય કે મા-બાપ, મિત્ર હોય કે સ્નેહી-સ્વજન. કોઇની પણ વાત સાંભળવાથી કહેનારનાં હૃદયનો ભાર અવશ્ય હળવો થાય છે. બની શકે તો કોઇને ખભો આપો. કોઇનું દુઃખ-દર્દ કંઇ કાયમી રહેવાનું નથી. પરંતુ જયારે નજીકની કે ગમતી વ્યકિતને તમે સધિયારો આપો છો, એને માથું મૂકીને ડુમો કાઢવા માટે ખભો આપો છો ત્યારે તમને ખબર નથી કે તમે કેવું જાદુઇ અને અદ્ભુત કાર્ય કર્યું છે.આ કાર્ય જ પ્રાઇસલૅસ છે. એની રુપિયામાં કમત આંકી શકાતી નથી. કારણ કે કાન અને ખભો બજારમાં વેચાતાં મળતાં નથી.

સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિનો ધબકાર કાનજી ભૂટા બારોટ - દિનેશ દેસાઈ

સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિનો ધબકાર કાનજી ભૂટા બારોટ - દિનેશ દેસાઈ

‘‘કાનજી તારી મા કહેશે પણ અમે કાનુડો કે’શું,

એટલું કે’તાં નહીં માનો તો ગોકૂળ છોડી દેશું.’’

આ કવિતનો ભાવ સખ્યભાવ છે. એમાં સામીપ્યનો સહવાસ છે. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણને ‘કાનજી’ તો મા જશોદા કહેશે, પરંતુ ગોપગોવાળો તો એને ‘કાનુડો’ જ કહેવાના. આ અને આવાં તો સંખ્યાબંધ કવિત, લોકગીતો,કાવ્યો, દૂહાછંદ અને લોકવાર્તાઓ જેમના હોઠે અને હૈયે રમતી એવા શબ્દોના સ્વામી અને સૌરાષ્ટ્રની લોકસંસ્કૃતિનો ધબકાર એટલે કાનજી ભૂટા બારોટ.

કાનજી બાપુ એટલે સફેદ બાસ્તાં જેવાં વસ્ત્રો. માથે ફેંટો, ખભે ખેસ, અંગરખુ અને સૂરવાળ. ગળામાં માળા ને ત્વચા ફૂલગુલાબી. ડાલમથ્થું મુખમંડળ ને તેજસ્વી આંખો. અષાઢીલા મેઘ જેવો બુલંદ સ્વર અને અસામાન્ય નાદવૈભવ. અદ્વિતિય આરોહઅવરોહથી શબ્દોને અને કંઠને બેઉને જાણે રમાડી જાણે. એમના બુલંદ સ્વરને સથવારો હોય તો માત્ર એકતારી સિતારનો. ગામઠી સિતારના તાર ઉપર એમના ટેરવાંનખલી ફરે અને સિતાર ‘રણઝણ...રણઝણ...રણઝણ...’ કરવા માંડે ત્યારે આપોઆપ માહોલ બંધાઈ જતો. તેઓ લોકવાર્તા કહેવામાં એવા તો લીન બની ગયા હોય કે પછી એમને આસપાસનું ભાન પણ ન હોય. જાણે સમાધિમાં બેઠેલા જુનાગઢના જોગી.

લોકસાહિત્યનું દસ્તાવેજીકરણ કરીને એ વિસરાય એ પહેલાં લોકો સુધી પહોંચાડવામાં જેમ ઝવેરચંદ મેઘાણીની જોડ જડે એમ નથી. એવી જ રીતે લોકસાહિત્યને ‘ડાયરો’ના માધ્યમથી દેશદેશાવરમાં ગૂંજતું કરવામાં કાનજી ભૂટા બારોટનું પ્રદાન અવિસ્મરણીય છે. કાનજી બાપુની દેશી સિતાર સાથેની કહેણી અને લોકવાર્તાને દૂહાછંદ સાથે રજૂ કરવાની અદાછટાનો જોટો મળવો દુર્લભ છે. એમની આ કલાગત ઊંચાઈને આજ પર્યંત કોઈ આંબી શક્યું નથી.

હમણાં ‘શ્રી કાનજી ભૂટા બારોટ લોકકલા ફાઉન્ડેશન’ સંસ્થાના નેજા હેઠળ આ અમર કલાકારની સ્મૃતિમાં તા.૭ માર્ચ, ૨૦૧૦ના રવિવારે રાજકોટના હેમુ ગઢવી નાટ્યગૃહમાં એક સંગીતમય કાર્યક્રમ યોજવામાં આવ્યો. જેમાં કાનજી બાપુની જાણીતી લોકવાર્તા ‘જીથરો ભાભો’નું મંચન કલાકાર ભરત યાજ્ઞિકે રજૂ કર્યું. આ પ્રસંગે કાનજી બાપુની વાર્તાકળા અને બારોટ પરંપરાના સંશોધક ડો.કૌશિકરાય પંડ્યા સંપાદિત ‘કાનજીભાઈની વાતુ અને સંભારણાં’ પુસ્તકનું વિમોચન જાણીતા રામકથાકાર મોરારિ બાપુના હસ્તે કરવામાં આવ્યું.

ખુદ કાનજી બાપુ જ્યારે ‘જીથરો ભાભો’ની વાત માંડતા હોય ત્યારે ‘હફ કરું ને ડફ મરે...’ એમ માત્ર ૯ અક્ષર જ બોલે ત્યાં તો શ્રોતાજનોને જાણે ‘જીથરો ભાભો’ પ્રગટ થયા હોય એવું લાગે. શ્રોતાજનો સમક્ષ શબ્દચિત્ર પ્રસ્તુત કરવાની એમની અદ્ભૂત ફાવટ હતી. વાર્તાની સાથેસાથે દૂહા, છંદ, ગીતો, ભજનોની તેઓ રમઝટ બોલાવતા હોય એ માહોલની વાત જ નિરાળી હતી.

ફાઉન્ડેશનના મેનેજિંગ ટ્રસ્ટી અને કાનજી બાપુના દીકરા મનુભાઈ બારોટ પિતા સાથેનો એક યાદગાર પ્રસંગ વર્ણવતા કહે છે કે ‘મારા બાપુ સાથેની ઘણી બધી વાતો વિસરાય નહીં એવી છે. પંરતુ એમાં એક વેળાએ તેઓએ મને શીખ આપતા કહેલું કે ‘આપણાં યજમાન એ તો આપણાં રોટલાં છે. યજમાન પહેલાં, બીજું બધું પછી.’ વાત એમ બની હતી કે ૧૯૭૦ના અરસમાં બાપુ રતુભાઈ અદાણીના આમંત્રણને માન આપીને દિલ્હી કાર્યક્રમ આપવા ગયા હતા. તત્કાલીન વડાં પ્રધાન શ્રીમતી ઈન્દિરા ગાંધી સમક્ષ બાપુ સાથે જયમલ્લ પરમાર, દિવાળીબેન ભીલ, પિંગળશીભાઈ ગઢવી અને બીજાં કલાકારોએ કાર્યક્રમ આપ્યો હતો. આ પછી તો રાષ્ટ્રપતિભવનમાંથી પણ રતુભાઈ ઉપર કહેણ આવ્યું કે સૌરાષ્ટ્રના કલાકારોને અહીં પણ બોલાવો. હવે બાપુએ પોરબંદર નજીકના રાણાવાવ ગામે રહેતા અમારા વહીવંચા બારોટ પરિવારના યજમાન બરડાના સિસોદિયા મેરસમાજના ગૃહસ્થની દીકરીના લગ્નમાં હાજરી આપવાનું અગાઉથી વચન આપી દીધું હતું. એક તરફ સામાન્ય સ્થિતિના ગૃહસ્થને આપેલું વચન પાળવાની ઉત્કટતા અને બીજી તરફ રાષ્ટ્રપતિભવનમાં કાર્યક્રમ આપવાનું કહેણ. આ બેમાંથી બાપુએ યજમાનને આપેલા વચનને પાળવાનું પસંદ કર્યું. એ વખતે મેં આમ કરવાનું કારણ પૂછતાં બાપુએ કહ્યું હતું કે ‘યજમાન એ જ આપણા માટે રાષ્ટ્રપતિ. એ જ આપણો રોટલો છે.’

કાનજી બાપુનો જન્મ ૧૯૧૯માં આસો સુદ એકમના દિવસે અમરેલી જિલ્લાના ધારી તાલુકાના ટિંબલા ગામે વહીવંચા બારોટ જ્ઞાતિના પરિવારમાં થયો. માનું નામ અમરબાઈ અને પિતાનું નામ ભૂટાભાઈ ગેલાભાઈ બારોટ. ભૂટાભાઈ ખુદ એક ઉત્તમ વાર્તાકાર અને હાસ્ય, અદ્ભૂત તથા વીરરસના સર્જક. કાનજીબાપુને આમ લોકસાહિત્ય અને લોકવાર્તાઓનો કસબ જાણે વારસામાં જ મળ્યો. જો કે પિતાનું તો પોતાની બાળ વયે જ અવસાન થયું. પરંતુ તેમના વાર્તાગુરુ દાદાના મોટા ભાઈ સૂરાભાઈ બારોટ. મેઘાણીને સોરઠી સંતોની વાર્તાઓ કહેનાર સૂરાભાઈ પોતે પણ એ સમયના જાણીતા વાર્તાકથક. કાર્યક્રમોમાં કાનજી બાપુની વિશિષ્ટતા એ રહેતી કે તેઓ એક વાત રજૂ કરતી વેળા બીજી વાતો કરીકરીને ફરી મૂળ વાર્તા ઉપર આવે એમ છતાં ભાવકને ક્યાંય રસક્ષતિ થયાનું અનુભવાય નહીં. ડાયરામાં બેઠેલા ભાવકો કલાકોના કલાકો સુધી એમને બસ સાંભળ્યા જ કરે.

જૂની વાર્તાકહેણીની પંરપરા અનુસાર યજમાનની ડેલીએ કે પછી ચોરા ઉપર બેસીને અને ડાયરાઓમાં લોકવાર્તાકથનની પરંપરા તેઓએ છેવટ સુધી જાળવી. કવિત અને કથકની જેમ વાર્તા કહેવાની એટલું જ નહીં તેઓ વાર્તાલેખન પણ કરતા. તેમની ૧૦૦ જેટલી વાર્તાઓ તો એ સમયના પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યસામયિક ‘ઊર્મિનવરચના’માં પ્રગટ થયેલી છે. આ ઉપરાંત પણ એમના સમયના સામયિકોમાં વાર્તાપ્રકાશન થયું. વાર્તા, લોકવાર્તા, પ્રસંગો, પ્રવાસ દરમિયાનનાં ટાંચણો અને સ્વરચિત કાવ્યોના મળીને એમના ૪ પુસ્તક પ્રગટ થયા છે.

બાપુએ આકાશવાણી અને દૂરદર્શનના રાજકોટ, ભૂજ, અમદાવાદ અને મુંબઈ વગેરે કેન્દ્રો ઉપર પણ કાર્યક્રમો આપ્યાં છે, જે દ્રશ્યશ્રાવ્યરૂપે સચવાયેલાં છે. કવિવર ઉમાશંકર જોશીએ જુનાગઢમાં યોજાયેલી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદમાં કાનજી બાપુને સાંભળ્યા પછી તેઓને લોકસાહિત્ય અને શિષ્ટસાહિત્યને જોડતી કડી તરીકે ગણાવ્યા. આ સંદર્ભમાં રામકથાકાર મોરારિ બાપુએ કાનજી બાપુને ‘વડલા’ની ઉપમા આપી છે.

કેન્દ્ર સરકારની સંગીત, નૃત્ય, નાટ્ય અકાદમી તરફથી ૧૯૮૮નો લોકકલા ક્ષેત્રનો સર્વોચ્ચ રાષ્ટ્રીય એવોર્ડ રાષ્ટ્રપતિ આર.વેંકટરામનના હસ્તે એનાયત કરવામાં આવ્યો. આ વખતે કાનજી બાપુએ કહેલું કે ‘અત્યારની બદલાયેલી પરિસ્થિતિમાં ડેલીઓ, ચોરાચોક, રાજદરબાર કે પ્રતિષ્ઠિત ગૃહસ્થોનાં ઘર, જ્યાં લોકવાર્તા રસવંતી શૈલીમાં પાયાનું સમાજશિક્ષણનું કાર્ય કરતી ત્યાં આજે સસ્તી મનોરંજન પ્રવૃત્તિ જામી પડી છે. આથી લોકવાર્તાની જ્યોત ઝાંખી પડી ગઈ છે. એટલે હવે નવાં ક્ષેત્રો સરકાર અને પ્રજા ઉભાં કરે તો જ એ કલા કદાચ જીવતી રહે.’ તા.૨૮૯૧૯૯૦ના રોજ ૭૧ વર્ષની વયે હૃદયરોગના કારણે તેઓનું નિધન થયું. આ જાણીને તેમનો બહોળો ચાહકસમુદાય પણ ત્યારે હૃદયનો એક ધબકાર ચૂકી ગયો હશે. છેલ્લે કાનજી બાપુની એક કાવ્યરચના માણીએઃ

‘તૂટ્યા તંબુર તાર, ભણકારા ભવભવ રહ્યા,

સજણ તમારી ખાક પર, ઝાઝા હજો જુહાર.’